Kad biste prošetali nekim od beogradskih ulica, možda u jednom trenutku shvatite da ste, recimo, „proputovali“ kroz sva četiri godišnja doba. Od proleća do zime – odnosno, od 27. marta do 14. decembra – krug oko prestonice čini se kao šetnja celim godišnjim ciklusom.

Doduše, neki meseci nedostaju, a pojedine brojke i datumi imenovali su više od jedne beogradske ulice. Do dana današnjeg, pojedine od njih više ne postoje: brojne smene političkih ideologija donele su i smenjivanje njihovih imena, mada ih Beograđani i dalje pamte po starim nazivima.

Tako ni ova šetnja od prolećnih do zimskih meseci zapravo nema veze sa godišnjim dobima. Nazive su, umesto meteoroloških, krojile političke prilike. Sem toga, dobar deo datuma na plavim tablama „zaostatak“ je iz godina Drugog svetskog rata. Na vlasti se u to vreme uspostavila komunistička ideologija, uspostavivši pride i nove nazive ulica.

29. novembar – kraj monarhije i rođenje federacije

Dok se Jugoslavijom orilo „druže Tito, mi ti se kunemo“ Beograd je dobio ulicu 29. novembra. Ovaj datum proslavio je rođenje FNRJ 1945. godine i istorijski trenutak ukidanja monarhije.

Međutim, iza rođendanskog datuma stoji još jedna istorijska epizoda: četiri godine ranije, na isti dan je „pala“ i Užička republika. To beše prva oslobođena teritorija u Drugom svetskom ratu, ali nedovoljno jaka da opstane pred naletom žestokih neprijateljskih napada.

Ipak, veći deo tadašnjih komunističkih vojskovođa utekao je prekom sudu fašista. Dve godine kasnije – i ponovo na isti dan – čuveno Drugo zasedanje AVNOJ-a donosi i zvanično formiranje ovog zakonodavnog tela. Smena vlasti je najviše nevolje donela kralju Petru II Karađorđeviću, kome je zabranjen povratak u zemlju do završetka rata.

U međuvremenu, ovaj naziv dobile su i ulice u nekoliko prestoničkih opština. Najveća je ostala na Paliluli i pronašla mesto među najpoznatijim beogradskim toponimima, a od 2004. godine ponela je naziv Bulevar despota Stefana.

14. decembar – dan kada su studenti i radnici ustali u odbranu svojih prava

Dok je u Evropi te 1939. godine već opasno mirisalo na rat, prestoničkim ulicama razlila se reka studenata i radnika. Ustali su protiv fašizma i u odbranu svojih prava, sve dok pobuna nije prerasla u masovni protest održan 14. decembra iste godine.

Kako bi suspregla bujicu nezadovoljnika, policija je intervenisala silom. Preveliku cenu je tog dana platilo 10 demonstranata – od čega i 8 studenata. Dosta godina kasnije, po ovom datumu nazvana je jedna ulica na Vračaru, da bi i ona u međuvremenu promenila ime i postala Ulica Cara Nikolaja II.

27. mart – glasno „ne“ potpisivanju Trojnog pakta

S proleća 1941. godine ponovo je, umesto proleća, širom Evrope mirisalo na rat. I ponovo se na noge digao nezadovoljan narod, ogorčen potezom koji je zemlju stavio na stranu fašističke ideologije.

Dva dana ranije, knez Pavle Karađorđević u Beču potpisuje protokol o pristupanju Trojnom paktu. Ponovo se beogradskim ulicama razlio narodni revolt, zapraćen istorijskim usklicima „Bolje rat nego pakt!“ i „Bolje grob nego rob!“.

Vojni puč izbio je na dan 27. marta: knez Pavle je svrgnut, dotadašnja vlada zbačena, a kruna je pripala maloletnom kralju Petru II. Po istom datumu potom su nazvane tri beogradske ulice: jedna u opštini Palilula, druga u Borči i treća u Malom Mokrom Lugu.

4. april – još jedan odjek studenata protiv fašizma

Godina je 1936. – na ulicama su ponovo studenti, dižući ovoga puta glas protiv fašizma. I ovaj protest naposletku je odneo žrtvu, studenta prava Žarka Marinovića. U znak sećanja na proteste imenovana je jedna ulica u beogradskom naselju Resnik, dok se 4. april u celoj zemlji obeležava kao Dan studenata.

6. april – nemilosrdna osveta Adolfa Hitlera

Otkako je narod tog 27. marta glasno rekao svoje, tako je i Kraljevina naposletku odustala od Trojnog pakta. Cena je – ponovo – bila previsoka. Adolf Hitler tim povodom izvojeva dogovor da se izvrši vojni napad na Jugoslaviju.

Vođa nemačke Nacističke partije hteo je izbeći i eventualni ponovljeni scenario iz Velikog rata. Da bi preduhitrio jugoslovensku vojsku u povlačenju ka jugu, bombama su tada zasute i Beograd i Grčka.

Bombardovanje Beograda 6. aprila 1941. godine beše i prvi gromoglasni napad na Kraljevinu. Direktiva 25 je odnela 12.000 života, ostavljajući prestonicu u ruševinama. Na ovaj tragični datum danas, pak, seća naziv jedne ulice na Zvezdari.

11. april – „novi“ grad na levoj obali Save

Po svršetku Drugog svetskog rata, Beograđane je sačekala misija dizanja prestonice iz pepela. 1948. godine, na dan 11. aprila, zvanično je počelo da se gradi i sa leve obale Save. Kraj „starog“ je nikao i Novi Beograd, a ulica sa ovim nazivom nalazi se u novobeogradskom naselju Ledine.

20. april – rođendan Komunističke partije Jugoslavije

Još jedan rođendanski datum, 20. april, proslavio je osnivanje Komunističke partije Jugoslavije. Sve je počelo davne 1919. godine, kada je u Beogradu održan osnivački kongres Socijalističke radničke partije Jugoslavije. Već iduće godine partija dobija skraćeno ime, a po datumu njenog osnivanja nazvana je i ulica u Železniku.

7. jul – još jedan (nezvanični) ustanak protiv fašizma

Od svih pobuna koje je upamtio glavni grad beše i Dan ustanka naroda Srbije. Iza njega je kao inicijator stala Komunistička partija, a narod je ponovo ustao protiv nemačke okupacije.

Prva „akcija“ dogodila se 7. jula 1941. godine. Nadomak Krupnja u selu Bela Crkva za antifašističku govornicu je stao Žikica Jovanović Španac, komunista poreklom iz Valjeva. Na narodni zbor potom su pristigla i dva žandarma. Dok su pokušavali rasturiti skup, Španac im je presudio hicima iz vatrenog oružja.

Tim povodom, već nakon oslobođenja Jugoslavije, 7. jul je proglašen kao Dan ustanka naroda Srbije. Međutim, revizija istorije usledela je nekoliko decenija kasnije, kada je Okružni sud u Šapcu 2009. godine rehabilitovao dvojicu žandarma.

Ipak, datum je ostao na tablama nekoliko beogradskih ulica: u Kaluđerici, Leštanima, Ostružnici, Velikoj Moštanici, Malom Mokrom Lugu i u Grocki. Ulica 7. jula postojala je i u samom centru grada, ali od 1997. godine i ona nosi ime kralja Petra.

16. oktobar – dan kada je oslobođena Zvezdara

Oktobar 1944. godine bio je istorijski mesec za Beograd. Oslobođenje prestonice od okupatora potrajalo je jedva desetak dana, a jedan od većih uspeha izvojevan je 16. oktobra 1944.

Nemci su najžešći otpor pružali na Velikom Vračaru. Nakon sukoba u uličnim borbama, srpska armija uspela je da ih okruži sa svih strana. Akcija je počela već oko 1 čas izjutra, a nastavila se žestokim napadom na opkoljenog neprijatelja.

Nemačka vojska razbijena je već istog dana. Nije joj pošao za rukom ni pokušaj povlačenja iz grada – taktički raspoređeni na najkritičnijim tačkama, oslobodioci su im odmah presekli put. Preostali Nemci stradali su od neuporedivo jačih protivnika, koji su istog dana oslobodili Mirijevo i Zvezdaru.

Po završetku rata, 16. oktobar proglašen je za dan opštine Zvezdara. Datum se pritom nalazi na tabli još jedne prestoničke ulice u naselju Mirijevo II.

20. oktobar – Beograd je najzad slobodan

Nakon 1.287 dana pod nemačkom okupacijom, prestonica je izvojevala konačnu pobedu. Četiri dana po oslobođenju Zvezdare, dugo očekivanu slobodu donele su joj Narodnooslobodilačka vojska Jugoslavije i Crvena armija.

Tog 20. oktobra 1944. godine zvanično je okončana Beogradska operacija. Grad je po oslobođenju postao politički, vojni i administrativi centar Jugoslavije. Otuda je i ovaj istorijski datum našao mesto na uličnim tablama, a osim na Zvezdari, Ulica 20. oktobra nalazi se u naseljima Borča, Boleč, Leštane i Kaluđerica.